Öte yandan yakacak odunun hazırlanması, taşınması, sobanın kurulması, bacanın kontrol edilmesi veya kışlık yakıtın temini başka hane bireylerinin, çoğu zaman erkeklerin de üstlendiği işler olabiliyordu. Ancak bunlar evrensel kurallar değil, aile ve yöreye göre değişen iş bölümleridir.
Bu yüzden peçkaya kadınların açısından bakıldığında emek, yemek, aile ve hatıra boyutu; erkeklerin açısından bakıldığında ise yakacak, ısıtma, bakım ve işlevsellik boyutu öne çıkabilir. Fakat bu iki bakışın birbirinden kesin çizgilerle ayrıldığını düşünmek doğru olmaz.
Bugün bir kadın için peçka çocukluğundaki anneannesinin yaptığı çöreği hatırlatabilirken, bir erkek için aynı peçka babasıyla odun taşıdığı kış sabahlarını hatırlatabilir. Hatta tam tersi de mümkündür.
Asıl önemli nokta, aynı nesnenin farklı kişiler için farklı bir hafıza taşımasıdır.
Peçka neden Trakya kültüründe bu kadar kalıcı oldu?
Bence burada üç faktör birlikte düşünülmeli: coğrafya, ekonomi ve göç.
İlk olarak Trakya’nın kışları, özellikle kırsal kesimde ısınmayı önemli bir ihtiyaç haline getiriyordu. İkinci olarak kırsal ekonomide tek araçla birden fazla ihtiyacı karşılamak büyük avantajdı. Üçüncü olarak ise Balkanlardan gelen toplulukların beraberinde getirdiği mutfak ve ev yaşamı alışkanlıkları bölgenin kültürel yapısına eklendi.
Pomak kültürü üzerine yapılan akademik çalışmada da peçkanın Balkanlar ve Trakya’daki mutfak kültürünün bir unsuru olduğu belirtiliyor. Çalışmada Pomakların Türkiye’de özellikle Kırklareli gibi bölgelerde yaşadığı ve Trakya’daki kültürel çeşitliliğin önemli parçalarından biri olduğu aktarılıyor.
Kırklareli üzerine hazırlanan bir Trakya Üniversitesi çalışmasında ise Kırklareli Kültür ve Sanat Evi’nde doğrudan “peçka odası” adı verilen bir bölümün bulunduğu belirtiliyor. Aynı müze içerisinde mutfak kültürü ve “sedenka” olarak adlandırılan imece kültürü gibi farklı yerel unsurların da sergilenmesi, peçkanın yalnızca teknik bir eşya değil, kültürel mirasın parçası olarak ele alındığını gösteriyor.
Bugün peçka hâlâ kullanılıyor mu?
“Peçka artık tamamen geçmişte kaldı” demek de doğru olmaz.
Edirne’de 2023 yılında yayımlanan yerel bir haberde soba satıcılarının köylerden gelen müşterilerinin bulunduğu ve peçka olarak adlandırılan kuzine tarzı fırınlı sobaların tercih edildiği aktarılmıştı. Haberde satıcı, bu sobaların yemek yapmak, ekmek pişirmek ve kışlık yiyecek hazırlamak gibi birden fazla işe yaradığını belirtiyordu.
Burada günümüz açısından ilginç bir ekonomik mantık var: Modern bir evde aynı işlevleri elektrikli fırın, ocak, kombi, elektrikli ısıtıcı ve çeşitli mutfak cihazları ayrı ayrı üstlenebiliyor. Geleneksel peçka ise bu işlevleri tek bir sistemde birleştiriyor.
Bu nedenle peçkanın bugün bazı kırsal evlerde yaşamasını yalnızca nostaljiyle açıklamak yetersiz kalır. İşlevsellik hâlâ önem taşıyor.
Öte yandan kentleşme, merkezi ısıtma, doğal gaz, elektrikli fırınlar ve modern mutfak düzenleri peçkanın gündelik yaşamdaki rolünü ciddi biçimde azaltmış durumda. Dolayısıyla kelimenin kendisi yaşamaya devam etse bile, onu doğuran yaşam biçimi giderek daha az yaygınlaşıyor.
Peçka ile “kuzine” aynı şey mi?
Gündelik konuşmada çoğu zaman evet.
Fakat kullanım alanına göre küçük farklılıklar olabilir. “Kuzine” Türkiye Türkçesinde daha genel bir terimdir. Peçka ise Trakya’da belirli bir kültürel ve ağız özelliği taşıyan adlandırmadır.
Örneğin Edirne yöresi söz varlığında “pecka” için hem ısıtma hem yemek pişirme işlevleri açıkça belirtilirken, Trakya ağızlarına ilişkin kaynaklarda kelimenin doğrudan “kuzine” karşılığı olarak verildiğini görüyoruz.
Bu nedenle biri “Bizde buna kuzine derlerdi” dediğinde, başka biri “Biz peçka derdik” diyorsa mutlaka farklı bir araçtan bahsediyor olmaları gerekmez. Büyük ihtimalle aynı veya çok benzer işlevdeki aracın farklı yöresel adlandırmalarından söz ediyorlardır.
Peçka kelimesinin asıl ilginç tarafı ne?
Bence en ilginç tarafı, tek bir kelimenin dil tarihi + göç + mimari + mutfak + ekonomi + aile hafızası gibi birçok alanı birbirine bağlaması.
Bir sözlükte peçka “kuzine” diye birkaç kelimeyle açıklanabilir. Fakat gerçek hayatta peçka, kışın ısınmak için yakılan bir sobadır; üzerinde kaynayan çaydanlıktır; fırınında pişen ekmektir; avluda hazırlanan kışlıktır; aile bireylerinin çevresinde toplandığı sıcak mutfaktır.
Bu nedenle kelimenin anlamını sadece “soba” diye çevirmek teknik olarak doğru olsa bile kültürel açıdan eksik kalıyor.
Üstelik kelimenin Balkan dilleriyle ilişkisi, Trakya’nın tarih boyunca farklı topluluklarla kurduğu temasın küçük ama oldukça somut bir örneğini oluşturuyor. Trakya Üniversitesi’nin ağız araştırmalarında da bölgedeki söz varlığının tarihsel yerleşimler, göçler ve dil temaslarıyla birlikte değerlendirilmesi gerektiği vurgulanıyor.
Siz “peçka” deyince ne hatırlıyorsunuz?
Forumda asıl ilginç tartışma burada başlayabilir.
Sizin yörede “peçka” gerçekten kuzine anlamında mı kullanılıyor, yoksa daha çok toprak veya tuğladan yapılmış sabit fırın için mi söyleniyor?
Edirne, Kırklareli, Tekirdağ, Keşan, İpsala, Lüleburgaz, Babaeski, Pehlivanköy veya başka bir Trakya yerleşiminden olanların kullanım arasında fark var mı?
Ailenizde peçkanın başında en çok ne yapılırdı: ekmek mi, börek mi, et yemeği mi, kışlık hazırlık mı?
Bir de kelimenin kendisini hangi kuşaktan öğrendiniz? Anneanne, babaanne, dede, baba ya da komşulardan mı?
Bence özellikle yaşlı aile bireylerine “Peçka sizin evde tam olarak nasıldı?” diye sormak çok değerli. Çünkü sözlükler bize kelimenin anlamını verir; ancak bir nesnenin evin içindeki gerçek yerini, nasıl kullanıldığını ve insanların onu hangi anılarla bağdaştırdığını sözlü tarih ortaya çıkarır.
Belki de Trakya’da “peçka” kelimesinin en güzel tarafı budur: Bir sobanın adından başlayıp, Balkanlardan Trakya’ya uzanan bir dil yolculuğuna; oradan köy mimarisine, mutfağa ve aile hafızasına kadar uzanabilmesi.
Kaynaklar ve dayanaklar
• Selda Sandalyeci, Trakya Ağızları Sözlüğü I-II, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2018. Çalışma, Trakya ağızlarının tarihsel ve dilsel çeşitliliğini ele alıyor.
• Fatma Sibel Bayraktar ve Selda Sandalyeci, Trakya Ağızları Ses Bilgisi, TÜRKLAD, 2018. Trakya ağızlarının standart Türkçeden ses ve söz varlığı bakımından ayrılan özelliklerini inceliyor.
• Umut Çetinbaş, “Pomak Yemek Kültürü”, Milli Kültür Araştırmaları Dergisi, Cilt 9, Sayı 1, 2025, s. 57-68. Peçkanın Balkan ve Trakya Pomak mutfak kültüründeki kullanımını ve geleneksel pişirme yöntemlerini ele alıyor.
• Edirne Yöresi Söz Varlığı, “pecka” maddesi. Peçkayı hem ısıtma hem de yemek pişirme işlevine sahip büyük mutfak sobası olarak tanımlıyor.
• Edirne TV, “Soba Satıcılarında Kış Hazırlığı Başladı”, 24 Eylül 2023. Edirne’de köylerden gelen müşterilerin peçka tipi fırınlı sobalara yönelik kullanım ve tercihlerini gerçek bir yerel ticaret örneği üzerinden aktarıyor.
• İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi arşivindeki köy araştırması. Kocaali köyünde kuzine-peçka kullanımını %66,1, soba kullanımını %33,0 olarak kaydediyor; bu verinin belirli bir köy araştırmasına ait olduğu özellikle dikkate alınmalı.
Kaynak atıflarını metin içinde netleştirAynı fikir tekrarlarını azalt
Kaynak atıflarını metin içinde netleştir
Aynı fikir tekrarlarını azalt
Son tartışma sorularını daha güçlü grupla
Bu yüzden peçkaya kadınların açısından bakıldığında emek, yemek, aile ve hatıra boyutu; erkeklerin açısından bakıldığında ise yakacak, ısıtma, bakım ve işlevsellik boyutu öne çıkabilir. Fakat bu iki bakışın birbirinden kesin çizgilerle ayrıldığını düşünmek doğru olmaz.
Bugün bir kadın için peçka çocukluğundaki anneannesinin yaptığı çöreği hatırlatabilirken, bir erkek için aynı peçka babasıyla odun taşıdığı kış sabahlarını hatırlatabilir. Hatta tam tersi de mümkündür.
Asıl önemli nokta, aynı nesnenin farklı kişiler için farklı bir hafıza taşımasıdır.
Peçka neden Trakya kültüründe bu kadar kalıcı oldu?
Bence burada üç faktör birlikte düşünülmeli: coğrafya, ekonomi ve göç.
İlk olarak Trakya’nın kışları, özellikle kırsal kesimde ısınmayı önemli bir ihtiyaç haline getiriyordu. İkinci olarak kırsal ekonomide tek araçla birden fazla ihtiyacı karşılamak büyük avantajdı. Üçüncü olarak ise Balkanlardan gelen toplulukların beraberinde getirdiği mutfak ve ev yaşamı alışkanlıkları bölgenin kültürel yapısına eklendi.
Pomak kültürü üzerine yapılan akademik çalışmada da peçkanın Balkanlar ve Trakya’daki mutfak kültürünün bir unsuru olduğu belirtiliyor. Çalışmada Pomakların Türkiye’de özellikle Kırklareli gibi bölgelerde yaşadığı ve Trakya’daki kültürel çeşitliliğin önemli parçalarından biri olduğu aktarılıyor.
Kırklareli üzerine hazırlanan bir Trakya Üniversitesi çalışmasında ise Kırklareli Kültür ve Sanat Evi’nde doğrudan “peçka odası” adı verilen bir bölümün bulunduğu belirtiliyor. Aynı müze içerisinde mutfak kültürü ve “sedenka” olarak adlandırılan imece kültürü gibi farklı yerel unsurların da sergilenmesi, peçkanın yalnızca teknik bir eşya değil, kültürel mirasın parçası olarak ele alındığını gösteriyor.
Bugün peçka hâlâ kullanılıyor mu?
“Peçka artık tamamen geçmişte kaldı” demek de doğru olmaz.
Edirne’de 2023 yılında yayımlanan yerel bir haberde soba satıcılarının köylerden gelen müşterilerinin bulunduğu ve peçka olarak adlandırılan kuzine tarzı fırınlı sobaların tercih edildiği aktarılmıştı. Haberde satıcı, bu sobaların yemek yapmak, ekmek pişirmek ve kışlık yiyecek hazırlamak gibi birden fazla işe yaradığını belirtiyordu.
Burada günümüz açısından ilginç bir ekonomik mantık var: Modern bir evde aynı işlevleri elektrikli fırın, ocak, kombi, elektrikli ısıtıcı ve çeşitli mutfak cihazları ayrı ayrı üstlenebiliyor. Geleneksel peçka ise bu işlevleri tek bir sistemde birleştiriyor.
Bu nedenle peçkanın bugün bazı kırsal evlerde yaşamasını yalnızca nostaljiyle açıklamak yetersiz kalır. İşlevsellik hâlâ önem taşıyor.
Öte yandan kentleşme, merkezi ısıtma, doğal gaz, elektrikli fırınlar ve modern mutfak düzenleri peçkanın gündelik yaşamdaki rolünü ciddi biçimde azaltmış durumda. Dolayısıyla kelimenin kendisi yaşamaya devam etse bile, onu doğuran yaşam biçimi giderek daha az yaygınlaşıyor.
Peçka ile “kuzine” aynı şey mi?
Gündelik konuşmada çoğu zaman evet.
Fakat kullanım alanına göre küçük farklılıklar olabilir. “Kuzine” Türkiye Türkçesinde daha genel bir terimdir. Peçka ise Trakya’da belirli bir kültürel ve ağız özelliği taşıyan adlandırmadır.
Örneğin Edirne yöresi söz varlığında “pecka” için hem ısıtma hem yemek pişirme işlevleri açıkça belirtilirken, Trakya ağızlarına ilişkin kaynaklarda kelimenin doğrudan “kuzine” karşılığı olarak verildiğini görüyoruz.
Bu nedenle biri “Bizde buna kuzine derlerdi” dediğinde, başka biri “Biz peçka derdik” diyorsa mutlaka farklı bir araçtan bahsediyor olmaları gerekmez. Büyük ihtimalle aynı veya çok benzer işlevdeki aracın farklı yöresel adlandırmalarından söz ediyorlardır.
Peçka kelimesinin asıl ilginç tarafı ne?
Bence en ilginç tarafı, tek bir kelimenin dil tarihi + göç + mimari + mutfak + ekonomi + aile hafızası gibi birçok alanı birbirine bağlaması.
Bir sözlükte peçka “kuzine” diye birkaç kelimeyle açıklanabilir. Fakat gerçek hayatta peçka, kışın ısınmak için yakılan bir sobadır; üzerinde kaynayan çaydanlıktır; fırınında pişen ekmektir; avluda hazırlanan kışlıktır; aile bireylerinin çevresinde toplandığı sıcak mutfaktır.
Bu nedenle kelimenin anlamını sadece “soba” diye çevirmek teknik olarak doğru olsa bile kültürel açıdan eksik kalıyor.
Üstelik kelimenin Balkan dilleriyle ilişkisi, Trakya’nın tarih boyunca farklı topluluklarla kurduğu temasın küçük ama oldukça somut bir örneğini oluşturuyor. Trakya Üniversitesi’nin ağız araştırmalarında da bölgedeki söz varlığının tarihsel yerleşimler, göçler ve dil temaslarıyla birlikte değerlendirilmesi gerektiği vurgulanıyor.
Siz “peçka” deyince ne hatırlıyorsunuz?
Forumda asıl ilginç tartışma burada başlayabilir.
Sizin yörede “peçka” gerçekten kuzine anlamında mı kullanılıyor, yoksa daha çok toprak veya tuğladan yapılmış sabit fırın için mi söyleniyor?
Edirne, Kırklareli, Tekirdağ, Keşan, İpsala, Lüleburgaz, Babaeski, Pehlivanköy veya başka bir Trakya yerleşiminden olanların kullanım arasında fark var mı?
Ailenizde peçkanın başında en çok ne yapılırdı: ekmek mi, börek mi, et yemeği mi, kışlık hazırlık mı?
Bir de kelimenin kendisini hangi kuşaktan öğrendiniz? Anneanne, babaanne, dede, baba ya da komşulardan mı?
Bence özellikle yaşlı aile bireylerine “Peçka sizin evde tam olarak nasıldı?” diye sormak çok değerli. Çünkü sözlükler bize kelimenin anlamını verir; ancak bir nesnenin evin içindeki gerçek yerini, nasıl kullanıldığını ve insanların onu hangi anılarla bağdaştırdığını sözlü tarih ortaya çıkarır.
Belki de Trakya’da “peçka” kelimesinin en güzel tarafı budur: Bir sobanın adından başlayıp, Balkanlardan Trakya’ya uzanan bir dil yolculuğuna; oradan köy mimarisine, mutfağa ve aile hafızasına kadar uzanabilmesi.
Kaynaklar ve dayanaklar
• Selda Sandalyeci, Trakya Ağızları Sözlüğü I-II, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2018. Çalışma, Trakya ağızlarının tarihsel ve dilsel çeşitliliğini ele alıyor.
• Fatma Sibel Bayraktar ve Selda Sandalyeci, Trakya Ağızları Ses Bilgisi, TÜRKLAD, 2018. Trakya ağızlarının standart Türkçeden ses ve söz varlığı bakımından ayrılan özelliklerini inceliyor.
• Umut Çetinbaş, “Pomak Yemek Kültürü”, Milli Kültür Araştırmaları Dergisi, Cilt 9, Sayı 1, 2025, s. 57-68. Peçkanın Balkan ve Trakya Pomak mutfak kültüründeki kullanımını ve geleneksel pişirme yöntemlerini ele alıyor.
• Edirne Yöresi Söz Varlığı, “pecka” maddesi. Peçkayı hem ısıtma hem de yemek pişirme işlevine sahip büyük mutfak sobası olarak tanımlıyor.
• Edirne TV, “Soba Satıcılarında Kış Hazırlığı Başladı”, 24 Eylül 2023. Edirne’de köylerden gelen müşterilerin peçka tipi fırınlı sobalara yönelik kullanım ve tercihlerini gerçek bir yerel ticaret örneği üzerinden aktarıyor.
• İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi arşivindeki köy araştırması. Kocaali köyünde kuzine-peçka kullanımını %66,1, soba kullanımını %33,0 olarak kaydediyor; bu verinin belirli bir köy araştırmasına ait olduğu özellikle dikkate alınmalı.
Kaynak atıflarını metin içinde netleştirAynı fikir tekrarlarını azalt
Kaynak atıflarını metin içinde netleştir
Aynı fikir tekrarlarını azalt
Son tartışma sorularını daha güçlü grupla